افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د نړۍ له فاسدترینو هېوادونو څخه

د شفافیت نړیوال سازمان کلنی راپور – ۲۰۲۵

بریانیوز( چهارشنبه، ۲۲ دلو ۱۴۰۱)

د شفافیت نړیوال سازمان (Transparency International) د فساد د ادراک شاخص (CPI) لپاره خپل کلنی راپور خپور کړی، چې له مخې یې افغانستان، چې دا مهال د طالبانو تر کنټرول لاندې دی، په ۲۰۲۵ کال کې یو ځل بیا د نړۍ له فاسدترینو هېوادونو څخه بلل شوی دی.

د راپور له مخې، افغانستان له ۱۰۰ څخه یوازې ۱۶ امتیازه ترلاسه کړي او د ۱۸۲ هېوادونو په منځ کې یې ۱۶۹ ځای خپل کړی دی. دا په داسې حال کې ده چې افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې ۱۷ امتیازه لرل او د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې په ۱۶۵ ځای کې و. دا شمېرې ښيي چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان نه یوازې د فساد په مخنیوي کې ناکام شوی، بلکې وضعیت یې لا خراب شوی دی.

د تېرو کلونو پرتله

۲۰۲۲: ۲۴ امتیازه – ۱۵۰ ځای

۲۰۲۳: ۲۰ امتیازه – ۱۶۲ ځای

۲۰۲۴: ۱۷ امتیازه – ۱۶۵ ځای

۲۰۲۵: ۱۶ امتیازه – ۱۶۹ ځای

دا دوامداره ښکته تګ په څرګنده توګه ثابتوي چې د طالبانو واکمن نظام د مالي شفافیت، حساب ورکونې او قانوني کنټرول له بنسټیزو اصولو بې‌برخې دی.

طالبان او سیسټماټیک مالي فساد

د شفافیت نړیوال سازمان راپور افغانستان د هغو “شکننده حکومتونو” په کتار کې راوستی چې د فساد پر وړاندې هېڅ مؤثره دفاعي میکانیزم نه لري. د طالبانو تر ادارې لاندې، مالي فساد یوازې انفرادي ستونزه نه ده، بلکې سیسټماټیک، سازمان‌یافته او د نظام په ټولو برخو کې ریښه لري.

۱. په ګمرکونو کې فساد

د طالبانو تر واک لاندې ګمرکونه د پراخ مالي فساد شاهدان دي. د وارداتو او صادراتو پر سر ناقانونه پیسې اخیستل کېږي، عواید د دولت خزانې ته نه انتقالېږي او ډېری پیسې د طالبانو د قومندانانو او لوړپوړو چارواکو جیبونو ته ځي. د حساب ورکونې هېڅ خپلواک سیستم شتون نه لري.

۲. په محکمو کې فساد

محکمې چې باید د عدالت سمبول وي، د طالبانو په دوره کې د رشوت، شخصي اړیکو او سیاسي وفادارۍ پر بنسټ فیصلې کوي. قضایي پرېکړې د پیسو، نفوذ او اړیکو له مخې بدلېږي، او عام خلک د انصاف ترلاسه کولو لپاره اړ کېږي رشوت ورکړي.

۳. په ښاروالیو کې مالي اختلاس

د ښاروالیو عواید، د ځمکو قراردادونه، د ودانیو جوازونه او ښاري خدمات ټول د فساد ښکار دي. د ښاروالیو ډېر عواید ثبت نه کېږي او شخصي جیبونو ته انتقالېږي.

۴. د طالبانو د وزیرانو شخصي تجارت

د طالبانو ګڼ لوړپوړي وزیران او مشران په ښکاره شخصي تجارتونه لري، حال دا چې دا کار د دولتي واک ناوړه استفاده بلل کېږي. د دولتي واک له لارې سوداګریز انحصار رامنځته شوی او بازار د طالبانو د نږدې کسانو تر کنټرول لاندې دی.

۵. د معادنو قراردادونه

د افغانستان د معادنو قراردادونه د شفافې داوطلبۍ پرته د طالبانو نږدې کسانو او بهرنیو شریکانو ته سپارل شوي دي. د دې قراردادونو عواید نه ولس ته رسېږي او نه هم د هېواد د پراختیا لپاره لګول کېږي، بلکې د طالبانو د مالي شبکو د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي.

د مدني فضا نشتوالی او فساد

شفافیت نړیوال سازمان ټینګار کوي چې هغه هېوادونه چې مدني فضا محدودوي، د فساد کنټرول له لاسه ورکوي. افغانستان د طالبانو تر واک لاندې د دې څرګند مثال دی:

ازادې رسنۍ ځپل شوې

خبریالان ګواښل کېږي

مدني فعالان زنداني کېږي

خپلواک نظارتي بنسټونه وجود نه لري

همدا وضعیت د فساد لپاره خوندي فضا برابره کړې ده.

نړیواله پرتله

په داسې حال کې چې هېوادونه لکه ډنمارک، فنلنډ، سنګاپور، نیوزیلنډ او ناروې د شفافیت له امله د نړۍ تر ټولو پاک هېوادونه بلل شوي، افغانستان د سودان جنوبي، سومالیا، یمن، لیبیا او ونزوېلا په څېر هېوادونو سره د فساد په وروستیو کتارونو کې ولاړ دی.

دا راپور په څرګنده توګه ښيي چې د طالبانو تر واک لاندې نظام:

نه شفاف دی

نه حساب ورکوونکی دی

نه خپلواک قضایي نظام لري

او نه هم د فساد پر وړاندې سیاسي اراده

په همدې اساس، ویلی شو چې د طالبانو ټول اداري او مالي نظام په ژوره توګه په فساد کې ډوب دی او تر هغو چې د قانون حاکمیت، ازادې رسنۍ، خپلواک قضایي سیستم او مدني نظارت رامنځته نه شي، د افغانستان د فساد بحران به لا پسې ژورېږي.