امانت هــای گمشده در ازدحـــام انتخاب هــا

امانت هــای گمشده در ازدحـــام انتخاب هــا

نویسنده: مختار مبارز

بریانیوز| سه‌شنبه، ۱۵ ثور ۱۴۰۵ در هر جامعۀ که بر بنیاد ارزش های اسلامی استوار باشد، موضوع سپردن مسئولیت ها و تعیین افراد در سمت ها، تنها یک امر اداری و تشکیلاتی نیست، بلکه یک امانت بزرگ شرعی و اخلاقی است که رعایت آن سبب اصلاح امور و بی توجهی به آن باعث فساد و عقب ماندگی می گردد. اسلام با صراحت و روشنی بر این اصل تاکید نموده است که هر مسئولیت باید به اهل آن سپرده شود، نه بر اساس ظاهر، روابط، احساسات و یا برداشت های سطحی از دینداری.

 الله متعال می فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ يَأمُرُكُم أَن تُؤَدُّوا الأَماناتِ إِلىٰ أَهلِها وَإِذا حَكَمْتُم بَينَ النّاسِ أَن تَحكُموا بِالعَدلِ﴾، این آیۀ کریمه یک اصل جامع را بیان می کند که شامل همه گونه مسئولیت ها و سمت ها می شود. هر چوکی، هر منصب و هر وظیفه، امانتی است که باید به شخصی سپرده شود که اهلیت آن را داشته باشد. اگر این اصل رعایت گردد، عدالت تأمین میشود و اگر نادیده گرفته شود، بی نظمی و ظلم گسترش می یابد.

  رسول الله صلی الله علیه و سلم نیز این موضوع را با بیانی هشدار دهنده مطرح نموده اند، چنانچه در حدیث شریف آمده است: «إذا ضيعت الأمانة فانتظر الساعة» گفته شد چگونه امانت ضایع می شود؟ فرمود: «إذا وسد الأمر إلى غير أهله فانتظر الساعة». این بیان نشان می دهد که وقتی کار ها به دست افراد نا اهل سپرده شود، دیگر نباید انتظار نظم، عدالت و پیشرفت داشت، بلکه آشفتگی و انحطاط به صورت طبیعی پدید می آید.

اسلام معیار شایستگی را به گونۀ  روشن و متوازن بیان نموده است. در قرآن کریم آمده است: ﴿إِنَّ خَيرَ مَنِ استَأجَرتَ القَوِيُّ الأَمينُ﴾، یعنی شایسته ترین فرد برای سپردن کار، کسی است که در کنار توانایی و مهارت، امانت داری نیز داشته باشد. این دو ویژگی در حقیقت مکمل یکدیگر اند و هر کدام بدون دیگری ناقص خواهد بود. توانایی و تخصص سبب می شود که کار به صورت درست، سنجیده و مؤثر انجام گیرد، و امانت داری تضمین می کند که این توانایی در مسیر درست، به نفع مردم و به دور از سوء استفاده به کار گرفته شود؛ هرگاه یکی از این دو عنصر نادیده گرفته شود، توازن از میان می رود. اگر فردی دارای تخصص باشد اما از امانت داری (تقوا) بی بهره باشد، ممکن است از موقعیت خود در جهت منافع شخصی یا اهداف نادرست استفاده کند. و اگر کسی نیت خوب تقوا داشته باشد اما از دانش و مهارت لازم برخوردار نباشد، با وجود حسن نیت، از انجام درست مسئولیت عاجز می ماند و نتیجه کار او نیز به زیان جامعه تمام می شود. در همین جا لازم است به یک نکته مهم توجه شود و آن این که امانت داری در نگاه اسلام، مفهومی عمیق تر از ظاهر و شکل بیرونی است. امانت به معنای داشتن باور درست، صداقت در عمل، ترس از الله متعال و پایبندی واقعی به حق و عدالت است، نه صرف داشتن هیئت و قیافه ای که در نظر برخی خاص متدینانه جلوه کند. تجربه نشان داده است که گاه افرادی با ظواهر دینی، اما با نیت ها و عملکرد های نادرست، به جای خدمت، به زیان دین و جامعه عمل کرده اند. این واقعیت محدود به یک مکان یا زمان خاص نیست، بلکه در جوامع مختلف قابل مشاهده بوده است. از این رو، در سنجش شایستگی افراد، باید از ظاهرگرایی فقط، فاصله گرفت و به حقیقت رفتار، سابقه کاری، صداقت عملی و میزان پایبندی به ارزش ها توجه نمود. دینداری حقیقی در نحوه انجام مسئولیت، رعایت حقوق مردم، انصاف در تصمیم گیری و وفاداری به امانت ها نمایان می شود، نه در شکل و عنوان. هنگامی که این فهم عمیق از امانت و توانایی در گزینش افراد در نظر گرفته شود، زمینه برای سپردن مسئولیت ها به اهل آن فراهم می گردد و جامعه از آثار مثبت آن بهره مند خواهد شد.

پیامد های گماشتن افراد غیر مسلکی و فاقد اهلیت، تنها به یک بخش محدود نمی شود، بلکه به صورت زنجیره ای بر تمام ساختار جامعه تاثیر می گذارد. نخستین آسیب آن در کیفیت کار ها ظاهر می شود. تصمیم های نادرست، برنامه ریزی های ضعیف و عدم درک درست از اولویت ها، سبب می گردد که منابع مادی و انسانی به هدر برود، پروژه ها نیمه کاره می ماند، مشکلات ساده پیچیده می شود و فرصت های مهم از دست می رود و در نهایت جامعه به ده ها سال عقب زده می شود. در گام بعد، این وضعیت به بی اعتمادی عمومی می انجامد. وقتی مردم ببینند که مسئولیت ها بر اساس شایستگی توزیع نمی شود، باور خود را نسبت به عدالت و صداقت نظام حاکم از دست می دهند. این بی اعتمادی، سرمایه اجتماعی را که از مهم ترین دارایی های یک جامعه است، تضعیف می کند و زمینه فاصله میان مردم و نظام را فراهم می سازد. همچنان، بی توجهی به تخصص، مانع رشد علمی و فکری جامعه می گردد. افراد شایسته که سال ها برای کسب علم و مهارت تلاش نموده اند، وقتی جایگاهی متناسب با توانایی خود نمی یابند، دلسرد می شوند و انگیزه خدمت در آنان کاهش می یابد. این امر به مرور زمان سبب می شود که جامعه از نیرو های کارآمد و اندیشمند محروم گردد و مسیر پیشرفت کند یا متوقف شود.  از نگاه اقتصادی نیز، سپردن کار به افراد نا اهل هزینه های سنگینی در پی دارد؛ تصمیم های اشتباه، مدیریت نادرست منابع و نبود برنامه ریزی دقیق، سبب اتلاف سرمایه ها می شود. در حالی که اگر امور به دست افراد متخصص سپرده شود، همان امکانات محدود نیز می تواند به نتایج بزرگ و سودمند منتهی گردد.  در بُعد اخلاقی و شرعی، این مسأله از همه مهم تر است. سپردن مسئولیت به غیر اهل، نوعی خیانت در امانت است. هر کسی که در تعیین افراد نقش دارد، باید بداند که این تصمیم تنها یک انتخاب ساده نیست، بلکه گواهی دادن بر شایستگی یک فرد است و این گواهی در پیشگاه الله متعال مورد پرسش قرار می گیرد. ازاینرو، دقت، تقوا و احساس مسئولیت در این زمینه یک ضرورت جدی است.

با در نظر گرفتن این واقعیت ها، روشن می شود که سپردن مسئولیت ها نباید به گونه سطحی، سلیقوی، قبیلوی، تنظیمی و تحریکی یا شتاب زده انجام گیرد، بلکه نیازمند دقت، سنجش و نگاه همه جانبه است. توجه به دانش، تجربه، فهم درست از وظیفه، صداقت و احساس مسئولیت، از جمله معیار هایی است که باید به صورت واقعی ارزیابی شود، نه بر اساس ظواهر و برداشت های بی اساس. هرگاه در گزینش افراد این معیار ها به درستی رعایت گردد، راه برای حضور اشخاص شایسته هموار می شود و زمینه نفوذ روابط ناسالم و سلیقه ای کاهش می یابد. در چنین حالتی، کار ها به دست اهل آن سپرده می شود، اعتماد در جامعه تقویت می گردد و حرکت به سوی اصلاح و پیشرفت، مسیر طبیعی خود را می یابد. اما هرگاه این دقت نادیده گرفته شود، پیامد آن ضعف در کارکرد، ناخشنودی الهی، دلسردی مردم، افزایش فاصله میان جامعه و نظام، گسترش فساد و بی عدالتی و کند شدن روند رشد خواهد بود. از همین جا اهمیت این امانت بیشتر روشن می شود، زیرا هر تصمیم در این زمینه، به گونه مستقیم بر سرنوشت جامعه اثر می گذارد و نمی توان از کنار آن به سادگی گذشت.