له پوهنتون نه تر جبهې پورې؛ د افغانستان اسلامي نهضت د جوړېدو او مبارزو کیسه

له پوهنتون نه تر جبهې پورې؛ د افغانستان اسلامي نهضت د جوړېدو او مبارزو کیسه

لیکوال: عبدالخالق صارم

بریانیوز: (یکشنبه، ۱۶ حمل ۱۴۰۵) د نهضت جوانان مسلمان د ۵۷ مې کلیزې په مناسبت  یادونه کوو، چې د کابل د پولی تخنیک پوهنتون ځوانانو په ګډه هڅو پیل کړ. دوی د خپل هدف په توګه د اسلامي او ملي ارزښتونو ساتنه، د هېواد د آزادۍ، خپلواکۍ او بشپړتیا خوندي کول او د عدل الهي نظام ټینګول ټاکلي وو. دغه نهضت د ځوان نسل د هڅو، پوهې او د خپل هویت د ساتنې د هلو ځلو یو څرګند سمبول بلل کېږي او په معاصر افغانستان کې یې ځانګړې تاریخي ارزښت لري.

د افغانستان د معاصر تاریخ مطالعې د اسلامي نهضت دقیق او هر اړخیز تحلیل پرته نیمګړې او ناتمام پاتې کېږي. دغه نهضت د تېرو نیمې پېړۍ په جریان کې یو له مهمو فکري او سیاسي پېښو څخه دی، چې اغېزې یې نه یوازې په کور دننه، بلکې په سیمه‌ییزه او نړیواله کچه هم محسوسې دي. د دې حرکت مطالعه یوازې د تېر یادونه نه ده، بلکې د یوې ژورې تاریخي تجربې تحلیل دی چې په کې د ایمان، پوهاوي، مبارزې او فداکارۍ عناصر سره یو ځای شوي دي.

۵۷ کاله وړاندې (۱۴ حمل ۱۳۴۸)، په داسې حال کې چې افغانستان په سیاسي او فکري کړکېچ کې و، اسلامي نهضت د یو خپلواک، ځانته متکي او د دیني باورونو پر بنسټ د یوې جریان په توګه راپورته شو. دغه دوره د هغه وخت د سلطنتي نظام د وروستي سختگیرۍ په پای کې وه، چې جوړښتي ضعفونه او د مشروعیت بحران ورسره مل وو. د هېواد د چارو په مدیریت کې ناتواني، له خلکو لرې کېدل، او د ټولنیزو اړتیاوو نه پاملرنه، د نوو جریانونو د راختلو زمینه برابره کړې وه.

په همدې فضا کې مختلف سیاسي جریانونه د مخالفو لورو سره میدان ته داخل شول. د هغوی په منځ کې کمونیسټي او ماؤیستي ډلې، چې د شوروي اتحاد او پیکنګ مستقیم سیاسي او مالي ملاتړ درلود، په پوهنتونونو، په ځانګړې توګه د کابل پوهنتون کې نفوذ پیدا کړ. دغه جریانونه د عدالت او برابری شعارونه په کار واچول، ترڅو ځان د محرومو طبقو مدافع وښيي، خو په حقیقت کې د یوې الحادي ایډیالوژۍ او بهرنیو قدرتونو تر واک لاندې و.

کمونیزم په ماهیت کې د دین انکار او د معنوي ارزښتونو د له منځه وړلو پر بنسټ ولاړ دی. دا فکر انسان یوازې یو مادي موجود ګڼي او د ایمان، اخلاقو او الهي مسئولیت لپاره ځای نه لري. د دې نظام عملي تجربه په نورو هېوادونو کې ښودلې چې پایله یې یوازې سیاسي استبداد، د آزادۍ سرکوب، د کلتوري هویتونو له منځه وړل او بشپړ بهرني تړاو دی.

په افغانستان کې هم د دې مکتب پیروان هڅه کوله چې د بهرني ملاتړ په اتکا د هېواد سیاسي جوړښت بدل کړي او ټولنه د دیني او کلتوري ریښو څخه جلا کړي. دا حالت د اسلامي هویت او ملي خپلواکۍ لپاره جدي ګواښ و.

د دې تهدید په وړاندې، د افغانستان اسلامي نهضت د یوې پوهاوي او مسؤلیت پر بنسټ راپورته شو. دا نهضت، بر خلاف د وارداتي جریانونو، د ټولنې له منځه، د خلکو له مختلفو طبقاتو او د حقیقي اړتیاوو پر اساس وده وکړه. بنسټګر یې ځوانان وو، چې د وخت شرایط درک کړل او د دین او وطن د ساتنې مسؤلیت یې احساس کړ.

د نهضت لومړنۍ مرحله د فکري او روزنیزو فعالیتونو پوری متمرکز وه؛ د علمي حلقو جوړول، مباحثې، د فکري آثارو خپرول او د ځوان نسل پوهاوی د دې مرحلې مهمې هڅې وې. دغه فعالیتونو د کمونیسټي افکارو پر وړاندې د مقاومت او د ټولنې د اسلامي هویت د ساتنې کې مهم رول درلود.

له ۱۳۵۲ کال د کودتا او د سلطنتي نظام د سقوط وروسته، د نهضت فعالیتونه له شدیده محدودیتونو سره مخ شول؛ سیاسي فشارونه، نیونې او سرکوبونه زیات شول، خو دا اقدامات د نهضت د فعالیتونو د بندېدو سبب نه شول، بلکې د ټولنې په بېلابېلو طبقو کې یې پراختیا ومونده.

د ۱۳۵۷ کال د کمونیسټي کودتا په ترڅ کې د نورمحمد ترکی په مشرۍ، افغانستان یوه نوې بحراني مرحله تجربه کړه. د خلق دموکراتیک ګوند واک، د شوروي اتحاد په مستقیم ملاتړ، سختگیرانه او ضد دیني سیاستونه عملي کړل. جوماتونه تر څار لاندې راغلل، علما ونیول شول، او زرګونه بېګناه خلک زندانونو ته واچول شول. د ۱۳۵۸ کال د شوروي تجاوز د هېواد د خپلواکۍ او بشپړتیا سرغړونه او د بهرني قدرت مستقیم مداخله وه.

په دې حالاتو کې، د افغانستان اسلامي نهضت د جهاد او مسلحانه مبارزو په مرحله کې داخل شو، چې د دې نهضت د مبارزو لوړ پوړۍ ګڼل کېږي. مجاهدین د دیني باورونو پر اتکا د شوروي ځواکونو په وړاندې مقاومت وکړ او په معاصر تاریخ کې د خلکو د ستر مقاومت یوه بېسارې بېلګه وړاندې کړه.

د افغانستان جهاد څو اړخونه لرل؛ هم د بهرنیو اشغالګرو پر وړاندې نظامي مبارزه وه او هم یو ژور اعتقادي او کلتوري حرکت و، چې هدف یې د اسلامي هویت او ملي خپلواکۍ ساتنه وه. دغه مبارزه وښودله چې د خلکو ایمان او اراده حتی د لویو قدرتونو پر وړاندې هم بریا موندلی شي.

د شوروي اتحاد ماتې په افغانستان کې د شلمې پېړۍ مهمه پېښه ده. دا ماتې یوازې د اشغالګرو ځواکونو د شاتګ سبب نه شوه، بلکې پر نړیوال نظام یې هم پراخ اغېز درلود. شنونکي دا پیښه د شوروي اتحاد د سقوط په اساسي عواملو کې ګڼي.

په دې مسیر کې، دافغانستان اسلامي نهضت مرکزي رول ولوباوه. نهضت توان درلود چې د فکري چوکاټ او مؤثر سازمان په جوړولو سره د خلکو مبارزې بسیج او هدایت کړي او یوه پراخه ټولنیزه خوځښت ته اړ کړي. د دې نهضت د غړو قربانۍ او فداکارۍ د دې بریالیتوب یوه مهمه برخه تشکیلوي.

سره له دې لاسته راوړنو، د جهاد وروسته مرحله له جدي چلنجونو سره مخ وه. نړیوالې دسایس او داخلي فتنې د نهضت د اهدافو بشپړ تحقق مخه ونیوله. دا دوره وښوده چې د مبارزې د لاسته راوړنو ساتنه دومره ستونزمنه ده څومره چې خپله مبارزه ستونزمنه ده.

نن، د افغانستان اسلامي نهضت( جوانان مسلمان)  د ۵۷ مې کلیزې په مناسبت، د دې تاریخي تجربې ارزونه ځانګړې اهمیت لري. دغه نهضت یوه ستر فکري او سیاسي میراث دی چې راتلونکو نسلونو لپاره الهام بخښونکی کیدای شي. د ایمان، خپلواکۍ، عدالت، پوهاوي او مقاومت ارزښتونه د دې حرکت بنسټیز اصول دي. په اوسني شرایطو کې چې اسلامي نړۍ له نوو چلنجونو سره مخ ده، دې اصولو ته راستنیدل کولی شي لاره هواره کړي.

د افغانستان اسلامي نهضت(حزب اسلامي افغانستان) د هېواد د معاصر تاریخ یو له مهمو جریانونو څخه دی چې په سیاسي او ټولنیزو تحولاتو کې یې نه انکارېدونکی رول لوبولی دی. د دې مناسبت درناوی په حقیقت کې د اوږدې مبارزې، پوهاوي او فداکارۍ لمانځنه ده؛ یوه لاره چې لا هم دوام لري او د هېواد راتلونکی پرې تړلی دی.

دا هم یادونه اړینه ده چې د اسلامي نهضت د بنسټیزو لاسته راوړنو او د بنسټګرانو فداکارۍ، په ځینو وختونو کې د جریان ځینو منتسبو کسانو لخوا ناوړه ګټه اخیستنې او سوءاستفادې ته مخه کړې ده. دغه فرصت غوښتونکي کسان د «نهضت»، «جهاد» او «مجاهد» نوم څخه استفاده وکړه، خو په عمل کې یې د جهاد، مجاهدینو او شهیدانو ارزښتونه او د نهضت بنسټیز اصول تر پښو لاندې کړل.

د افغانستان اسلامي نهضت چې بنسټ یې د ۱۳۵۰ لسیزې څخه دی، د پوهانو او ځوانانو په منځ کې رامنځته شو، د عبدالرحیم نیازی، مولوي حبیب الرحمن، انجینر حبیب الرحمن، انجینر ګلبدین حکمتیار، انجینر سیف الدین نصرتیار، استاد عبدالقادر توانا، استاد غلام رباني عطیش، استاد سید عبدالرحمان آغا، استاد عبدالحبیب حناني، استاد ګل محمد، ډاکتر محمد عمر او خواجه محفوظ منصور په څېر شخصیتونو له لارې یې شکل واخیست. دا حرکت یو فکري-سیاسي خوځښت و چې د پوهنتون محصلینو او د هېواد نورو علمي مرکزونو څخه راپورته شو، او د چپ اړخو، په ځانګړې توګه کمونیسټي او ماؤیستي ډلو د بهرني نفوذ په وړاندې د اسلامي هویت او فکري خپلواکۍ د ساتنې لپاره یې مبارزه وکړه.

دغه نهضت په پوهنتونونو او علمي مرکزونو کې تدریجي سازماندهي ومونده او د ځوان نسل په فکري بسیج کې یې مهم رول ولوباوه؛ په دې ډول چې وروسته د افغانستان په سیاسي تحولاتو، په ځانګړې توګه د ثور ۱۳۵۷ کودتا په مقابله او وروسته، د تاثیر وړ جریان په توګه ځان ثابت کړ.

د نهضت له تأسیس وړاندې، په هېواد کې هیڅ منظم سیاسي اسلامي سازمان نه و چې مشخص اهداف او برنامه ولري، او دینی فعالیتونه اکثره فردي او پراگنده و، چې د رژیم لخوا ماتېدونکي وو. په مقابل کې، د بهرنیو قدرتونو ملاتړ لرونکو ډلو هڅه کوله چې د علمي او کلتوري مرکزونو له لارې د ټولنې فکري جهت بدل کړي.

دغه نهضت د ثور ۱۳۵۷ کمونیسټي کودتا او وروسته د شوروي اتحاد د افغانستان د یرغل په وړاندې د خلکو په بسیج او مقاومت کې مهم رول ولوباوه. د افغانستان جهاد چې د ۱۳۶۰ لسیزې په جریان کې خپل اوج ته ورسېد، د خلکو پراخ ملاتړ او د ډیرو قربانیو په پایله کې، په ۱۹۸۹ کال کې د شوروي ځواکونو شاتګ ته ورسېد.

خو بیا هم، د نهضت د بعضو منتسبو کسانو کړنې د جهاد د بریالیتوب وروسته، په ځانګړې توګه د ۱۳۷۰ لسیزې کورنیو جګړو په دوره کې، د جهاد د اصلي اهدافو بشپړ تحقق مخه ونیوله. د جهادي تنظیمونو ترمنځ داخلي اختلافات او د ترسره شویو توافقاتو سرغړونه، د بحران او بې‌ثباتۍ دوام ته زمینه برابره کړه. د پایلې په توګه، داسې نظام چې د ملت پخوانی ارمانونه لکه په هېواد کی اسلام دولت جوړول د شفاف او آزاد انتخابات له لاری، عدل او برابری تحقق، رامنځته نه شو، او خلک ونتوانېدل چه په سوله، آرامش او خپلواکۍ کې ژوند وکړي.

همدارنګه، ځینې هغه کسان چې د نهضت له نوم څخه ناوړه ګټه پورته کړه، او ځان یې د مشر، عالم، پېر یا شیخ په توګه معرفي کړ، نه یوازې د نهضت پر ارزښتونو وفادار پاتې نه شول، بلکې د اصولو او آرمانونو په سازش کې یې فعال رول ولوباوه. د مثال په توګه، د ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس ګډون او د امریکا په مشرۍ د ناتو د نظامي یرغل ملاتړ، چې د امریکا تر اشغال لاندې د نوي سیاسي نظام جوړېدو سبب شو، د دې چلند څرګند نمونه ده. دغه کړنې نه یوازې د نهضت مشروعیت کمزوري کړ، بلکې د جهاد اصول یې هم تر پوښتنې لاندې راوستل، چې پایله یې د جګړې، ناامنیو او اوږدې وژنې دوام و، او د ځینو شنونکو له نظره، د افغانستان د سیاسي او ټولنیز جوړښت د بدلولو لپاره د لویدیځ د مهندسي شوي پروسې برخه ګڼل کېږي.

د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر ۱۱ پیښو وروسته، متحده ایالاتو او د ناتو متحدینو افغانستان باندی نظامي یرغل وکړ، چې د طالبانو د دورې لومړی اداره سقوط وکړه او د شلو کلونو لپاره د بهرنیو ځواکونو حضور په هېواد کې رامنځته شو. که څه هم دا حضور د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزې او د بیا رغونې اهداف درلود، خو په سیاسي، امنیتي او ټولنیزو برخو یې پېچلې پایلې لرلې.

له همدې امله، اړینه ده چې ځوان نسل، په ځانګړې توګه هغه تحصیل‌کړي کسان چې د شوروي پر وړاندې جهاد کړی او د ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان تحولاتو شاهدان دي، د اسلامي نهضت تاریخ، فداکارۍ او لاسته راوړنې د انتقادي او معتبر تاریخي منابعو پر اساس مطالعه کړي. د څېړنیزو آثارو، تاریخي اسنادو، د مجاهدینو خاطراتو او بې‌طرفه تحلیلونو ارزونه کولی شي د دې دورې دقیق درک ته مرسته وکړي.

نوې نسل باید اصلي بنسټګر، ریښتیني میراث‌داران او رښتیني پیروان د دې نهضت وپېژني، د ګروپي تعصباتو او شخصي خوښیو پرته، او د دوی قربانۍ او هڅې د هېواد د آزادۍ، خپلواکۍ، بشپړتیا او د اسلامي ارزښتونو د ساتنې په لار کې د نیمې پېړۍ څخه زیات د قدر وړ وګڼي.