ښاغلي ګلبدین حکمتیار؛ د واک غوښتنه که د جګړې د پایلو دردمن واقعیت؟

ښاغلي ګلبدین حکمتیار؛ د واک غوښتنه که د جګړې د پایلو دردمن واقعیت؟

لیکوال: نعمت الله احمدی

بریانیوز:(دوشنبه ۶دلو۱۴۰۴) 

په تېرو څلورو لسیزو کې د افغانستان سیاست له جنګ، ګډوډۍ، بهرنیو لاسوهنو او کورنیو اختلافاتو ډک تاریخ لرلی دی. د دې جریان په ډېری پړاوونو کې د حزب اسلامي مشر، ښاغلی ګلبدین حکمتیار، یو مهم او اغېزمن نوم پاتې شوی دی. د هغه په اړه تل دوې متضادې ادعاوې مطرح شوې دي:

یو لوری وایي چې حکمتیار «خودخواه» دی او یوازې واک غواړي، خو بل لوری باور لري چې هغه د بهرنیانو په مقابل کې د یوې سخت دریځې، خپلواک غوښتونکې او سوله‌محورې مبارزې مخکښ دی.

د دې متضادو قضاوتونو د روښانتیا لپاره اړینه ده چې د هغه سیاسي سفر بې‌طرفه وڅېړو، او مهم تاریخي پیښې د انصاف له زاویې وګورو.

---

۱. حکمتیار او د بهرنیو ځواکونو پر وړاندې دریځ

د حکمتیار د سیاسي ژوند تر ټولو څرګنده ځانګړتیا د بهرنیانو ضد دریځ دی. هغه نه د شوروي اتحاد شتون ومنلو، نه یې د امریکا حضور مشروع وباله، او نه یې له کوم بهرنۍ قوې سره د واک په بدل کې معامله وکړه. امریکایی هیئت هغه ته په ایران کې وړاندیز وکړ چې که د امریکا ترڅنګ ودریږي، د نوې ادارې لوی واک به ورته وسپارل شي؛ خو هغه دا وړاندیز رد کړ او په ښکاره یې وویل چې د بهرني یرغل پر وړاندې به مقاومت کوي.

---

۲. خو حکمتیار د داخلي ځواکونو سره تل د جوړجاړي لاره غوره کړې

د بهرنیانو د شتون پر وړاندې د هغه سخت دریځ سره ــ جالبه ده چې ــ په کورنیو اختلافاتو کې بیا حکمتیار اکثراً د جوړجاړي لاره غوره کړې.

له دې جملې:

۲.۱. د نجیب‌الله حکومت سره مذاکرات

کله چې شوروي ځواکونه ووتل، حکمتیار د ډاکتر نجیب‌الله حکومت سره څو ځله د سولې مذاکرات وکړل. دواړو لوریو د سولې اساسي توافق ته رسېدلي وو، خو کودتا دغه پروسه له منځه یووړه.

۲.۲. د مجددی حکومت منل

هغې مرحلې ته په کتو چې حکمتیار پراخ ځواک درلود، له سیاسي ویاړه ډک اقدام یې وکړ او د ښاغلي صبغت‌الله مجددی مشري یې ومنله.

۲.۳. د استاد رباني مشري منل

وروسته یې د رباني مشري هم ومنله او خپل استازی یې د صدراعظم په توګه ور واستاوه، څو جګړه ودریږي. خو د شورای نظار ځینو قوماندانانو د بهرنیو مشورو له مخې جګړه ته دوام ورکړ.

---

۳. د سولې لپاره د حکمتیار تکراري هلې ځلې

که موږ د جګړې د درې لسیزو تاریخ وڅېړو، حکمتیار په څو بېلابېلو پړاوونو کې د سولې لپاره انعطاف ښودلی دی:

۳.۱. و قومي شوراګانو ته صلاحیت ورکول؛

هغه بار بار قومي جرګو او مشرانو ته بشپړ صلاحیت ورکاوه چې د ده له لوري د سولې هر ډول پرېکړه وکړي.

۳.۲. د حزب وحدت سره سوله

هغه د شهید مزاري سره سوله وکړه، خو د همدې سولې په دلیل د شورای نظار له لوري حملې پیل شوې او د افشار خونړۍ پېښه رامنځته شوه.

۳.۳. د دوستم سره جوړجاړی؛

کله چې جنرال دوستم دې پایلې ته ورسېد چې له حزب اسلامي سره جګړه یو بې‌ځایه او بې‌ګټې کار دی، نو چهارآسیاب ته ولاړ. هلته حکمتیار صاحب هغه ته په خلاصه غېږه هرکلی ووایه. دواړو لورو سوله وکړه او جګړه یې پای ته ورسوله.

۳.۴. د مشرقي شورا د سولې طرحه او استاد رباني؛

حکمتیار صاحب د جګړې د پای ته رسولو په نیت، د مشرقي شورا ته بشپړ صلاحیت ورکړی و، تر څو له استاد رباني او د هغه له نږدې ملګرو سره خبرې اترې وکړي او د سولې لپاره یو عملي حل ته ورسېږي. د دې شورا موخه دا وه چې د اوږدې کورنۍ جګړې مخه ونیول شي او افغانان له نورې وینې تویېدو وژغورل شي.

۳.۵. د طالبانو د راتګ پر مهال د خونریزتيا مخنیوی

کله چې طالبانو د جګړې نوې څپه پېل کړه، حکمتیار خپلو ځواکونو ته د شاتګ امر وکړ، تر څو کابل د نوې جګړې له اوره وساتل شي.

۳.۶. د طالبانو ضد جګړه ناروا بلل

ایران ته له تګ وروسته یې د طالبانو پر ضد جګړه ناروا اعلان کړه.

۳.۷. د کابل واکمنانو سره سوله (۲۰۱۶)

هغه د جمهوریت په وخت کې سوله وکړه، پرته له دې چې په نظام کې د کابل واکمنانو څخه د وزارتونو غوښتنه وکړي.

۳.۸. د طالبانو راتګ او د جګړې مخالفت (۲۰۲۱ وروسته)

سره له دې چې د طالبانو له لوري تر فشار لاندې دی، بیا هم جګړې ته بلنه نه ورکوي او د سولې پر دوام ټینګار کوي.

---

۴. هغه ۱۱ مهم تاریخي پړاوونه چې د حکمتیار په اړه قضاوت روښانه کوي

۱. د ډاکتر نجیب‌الله سره د سولې توافق او د هغې په وړاندې کودتا.

۲. د صبغت‌الله مجددی مشري منل.

۳. د استاد رباني مشري منل.

۴. د مشرقي شورا د سولې طرح.

۵. د طالبانو جوړېدل او د جګړې نوی پړاو.

۶. د طالبانو او شورای نظار جګړه.

۷. د امریکا راتګ.

۸. د امریکا د وتلو پرېکړه او د طالبانو جګړه.

۹. د حزب اسلامي سوله له افغان دولت سره.

۱۰. د طالبانو بیا واکمنېدل او د حکمتیار پاتې کېدل په کابل کې.

۱۱. د نورو ډلو د جګړې اراده او د حکمتیار مخالفت له جګړې سره.

که دا پیښې په بې‌طرفه ډول تحلیل شي، ښکاري چې حکمتیار په ډېری مواردو کې د جګړې د درولو هڅه کړې، خو مقابل لوري تل جګړې ته چمتو پاتې شوي دي.

---

پایله: حکمتیار؛ د واک لېوال که د سولې پلوی؟

تاریخ ښيي چې:

حکمتیار د بهرنیو ځواکونو پر وړاندې سخت دریځ درلود؛

خو په داخل کې یې د جوړجاړي او سولې لپاره څو ځل له واک څخه تېرېدنه کړې؛

ډېر وخت جګړه د هغه له لوري نه، بلکې د مقابل لورو له لوري دوام موندلی؛

د هغې سختې مبارزې تر شا د قدرت شخصي غوښتنه کمه ښکاري، او د خپل لید او ایدیالوژۍ د دفاع هڅه ډېره.

دا چې ولې هغه د سولې په هڅو کې بریالی نه شو، دا خپله یو مستقل بحث دی:

د بهرنیو استخباراتو لاسوهنه، د تنظیمي جګړو ناخالصه رقابتونه، د قوماندانانو شخصي غوښتنې، او د افغانستان سیاسي بې‌ثباتي یې له لویو لاملونو څخه دي.

په پایله کې، هر هغه څوک چې د تېرو درېیو لسیزو جګړه په ژور نظر، تاریخي تسلسل او له تعصب پرته وڅېړي، دې پایلې ته رسېږي چې حکمتیار صاحب د واک تږی سیاستوال نه و. برعکس، هغه د سولې لپاره څو ځله تاریخي ګامونه پورته کړل او د تفاهم لارې یې وازمایلې؛ خو له بده مرغه، د هغه دا هڅې ډېر وخت د جګړې په تود میدان کې د نورو لورو د سیاسي محاسبو، بهرنیو لاسوهنو او ناسمې پرېکړو قرباني شوې.